SİGARAYI NEDEN BIRAKMALIYIZ?
SİGARAYI NASIL BIRAKMALIYIZ?
|
|
|
|
|
YAYINA HAZIRLAYAN Prof.Dr.Nurol Arık |
ÖNSÖZ
Sigara önemli bir toplum sağlığı sorunu olarak önümüzde duruyor. Erişkin nufusun yaklaşık % 43’ü sigara içiyor Henüz ortaöğretim çağındaki çocukları ağızlarında sigaralar ile okul yollarında görmek çok acı verici. Üzüntü verici bir diğer nokta da eğitim düzeyi yükseldikçe sigara içme sıklığının artması. Soruna aktif müdahele etmesi gereken sağlık profesyonellerinin bile % 44’ü sigara içiyor.
Sigara bu kitapçıkta detayını göreceğiniz pek çok olumsuz etki ile insanları öldürmeyi ve en önemli önlenebilir ölüm nedeni olmayı sürdürmektedir. Ülkemizde her yıl 100.000 kişi doğrudan sigaraya bağlı nedenlerden yaşamını yitirmektedir. Sigarayı bırakmak isteyen pek çok kişinin kendi başlarına yaptıkları denemelerde başarı şansı tatmin edici düzeylerde değildir.Eğer profesyonel yardım ve ilaç tedavi desteği sağlanır ise başarı şansı yükseldiği bilinmektedir.Sigara içimi/bağımlılığı Dünya Sağlık Örgütü'nün sınıflandırılmasında (International Classification of Diseases,10th Revision; F.17) bir hastalık olarak ele alınmaktadır. Bu nedenle sigara bağımlılığının tedavisi hekimin görevleri arasındadır.
Bu kitapçık sigara içenlerin sigarayı bırakmasına rehberlik ederek sorunun çözümüne bireysel ölçekte katkıda bulunmayı hedeflemektedir.Eğer sigara içmiyorsanız,kitapçığı sigara içen bir arkadaşınıza armağan ederek onun sigarayı bırakma girişimlerine destek olabilirsiniz.Yararlı olması dileği ile saygılarımla.
Prof.Dr.Nurol Arık/İç Hastalıkları Uzmanı
u
Sigarayı bırakmak kolaydır…Ben binlerce defa bıraktım
Mark Twain
SİGARA İÇİMİ ÜLKEMİZ İÇİN SORUN MUDUR?
Sigara ülkemizde ve dünyada önemli bir halk sağlığı sorunudur.Gelişmiş ülkelerde sigara içim oranları azalmasına karşın ,gelişmekte olan ülkelerde ve ülkemizde bu oran artmaktadır.Gelişmiş ülkelerde sigara karşıtı kampanyalar,yasal düzenlemeler ve eğitim ile sigara bağımlılığında düşüş yaşanınca ,sigara endüstrisi yasal düzenlemelerin daha gevşek olduğu ve sigara bıraktırıcı eğitim programlarının henüz yeterince olgunlaşmadığı ülkelerde sigara satışlarını destekleyici programlar uygulamaya başladı.1984 yılından sonra Amerika Birleşik Devletlerinde sigara içme oranları % 30 civarında azaldığı halde,Türkiye’de bu oran % 80 civarında artmıştır.
Ülkemizde sigara kullanımı açısından durum dehşet vericidir. Yapılan çalışmalar, 15 yaş üstü erkeklerin %62.8, kadınların %24.3 ve tüm nüfusun ise %43.6'sının sigara kullandığını ortaya koymaktadır. Türk Kalp Çalışması sonuçları bu oranın erkeklerde %53.3 ve kadınlarda ise %19.3 olduğunu göstermektedir .Batı toplumlarının tersine sigara içme sıklığı ülkemizde eğitim düzeyi ile paralel olarak artmaktadır. Okula gitmeyenlerde sigara içme oranı %26, ilkokul mezunlarında %47, ortaokul mezunlarında %52, lise mezunlarında %45 ve üniversite mezunlarında %59'dur. İlginç olarak ülkemizde sigara bırakma programlarında etkin rol oynaması öngörülen tıp doktorlarının % 44’ünün,öğretmenlerin % 51’inin sigara içtiği gösterilmiştir. Ülkemizde sigara içicilerinin %20'si 11-14 yaşları arasında, tüm içicilerin ise %83'ü 21 yaşından küçük bir yaşta sigaraya başlamaktadır. İlk öğretim sekizinci sınıf öğrencilerinde yapılan bölgesel bir çalışmada erkek öğrencilerin %11.5'i ve kız öğrencilerin ise %1.9%'unun sigara içiyor olduğu gösterilmiştir.İlkokul öğrencilerinin % 95’i sigara markalarını tanımaktadır.
Türkiye’de halen sigara içimi nedeni ile yılda, yaklaşık 2,72 milyar Dolar ekonomik kayıp olmakta ve 100 bin kişi sigara nedeniyle zamansız ölmektedir
SİGARA İÇMEK NEDEN TEHLİKELİDİR?
Sigara içmek çok tehlikelidir.Ortalama olarak konuşmak gerekir ise sigara içiminin kişinin yaşamından 8 yılı çaldığını söyleyebiliriz.Sigara içmeyenlerin sadece % 4’ü 55 yaşından önce ölür iken ,sigara içenlerin %10’u 55 yaşından önce ölür.
Sigara içenlerin yaklaşık % 30-50’si sigaraya bağlı nedenlerden kaybedilir. Yolda gördüğünüz sigara içen 3 kişiden bir tanesi sigaraya bağlı nedenlerden kaybedilmektedir. Daha net bir deyimle sigara kendisini içen her 3 kişiden birisini öldürmektedir.Bu ciddi bir rakamdır. Örneğin herhangibirimizin trafik kazasından ölme riski 50’de 1’dir.Cinayete kurban gitme riskimiz 100’de 1’dir Kazadan ölme riskimizi ortadan kaldırmak için başta emniyet kemeri bağlamak üzere pek çok önlem alırken sigaradan ölümleri önlemek için pek birşey yapmıyor olmak inanılır gibi değildir.
SİGARA-KANSER İLİŞKİSİ
Sigara içimi kanser oluşumunu hangi boyutta artırır;
Akciğer kanseri riski……………………………………………………………………………………….13-22 kat
Ağız kanseri riski……………………………………………………………………………………………..3-30 kat
Dişeti kanseri riski…………………………………………………………………………………………..5-14 kat
Dil kanseri riski……………………………………………………………………………………………….. 4-33 kat
Bademcik kanseri riski………………………………………………………………………………….. 7-11 kat
Gırtlak kanseri riski………………………………………………………………………………………. 16 kat
Yemek borusu kanseri riski………………………………………………………………………….. 8-10 kat
Mesane kanseri riski……………………………………………………………………………………… 2-3 kat
Pankreas kanseri riski…………………………………………………………………………………… 2 kat
Böbrek kanseri riski……………………………………………………………………………………… 17 kat
Prostat kanseri riski…………………………………………………………………………………….. 2 kat
Bu noktada vurgulanması gereken diğer bir konu sigaranın bırakılması için hiçbir zaman geç olmadığıdır.Bir grup içicide gözlenen ‘artık olan olmuştur’ anlayışı geçerli değildir. Yani sanıldığını aksine hiçbir zaman geç kalınmış değildir.Örneğin akciğer kanseri açısından baktığımızda
60 yaşında bırakanlarda toplam akciğer kanseri riski % 10
50 yaşında bırakanlarda toplam akciğer kanseri riski % 6
40 yaşında bırakanlarda toplam akciğer kanseri riski % 3
30 yaşında bırakanlarda toplam akciğer kanseri riski % 2 olmaktadır.
SİGARA NASIL ZARAR VERİR?
Sigara dumanı 4700 civarında kimyasal içerir.Bu kimyasallar içerisinde siyanid,striknin ,formaldehid, arsenik,metanol, asetilen, amonyak ve aseton bile vardır.Bu kimyasalların enaz 60’ının insanlarda kanser yaptığı gösterilmiştirü kanser yapıcıdır.Sigara dumanının en tehlikeli parçası karbonmonoksiddir. Yanan maddelerden oluşan renksiz ve kokusuz gazdır.Kandaki oksijen ile yer değiştirerek organlara oksijen transferini önler.Diğer tehlikeli bir kimyasalda nikotindir.Sigaranın bağımlılık oluşturan parçasıdır.Sigarada bulunan kimyasalların bazılarını daha yakından tanıyalım;
Karbonmonoksid:Son derece zehirli bir gazdır.
Katran:Kanser yapıcıdır ve içerisinde çok sayıda kimyasal içerir.
Formaldehid:Akciğeri temizleyen mekanizmayı yok eder.
Metaller:Sigarada yaklaşık 75 metal vardır.
Amonyak:Temizlik malzemelerinde kullanılır.
Benzen:Boya ve kauçuk maddelerinin yapımında kullanılır
Bütan:Hafif sıvılarda bulunan zehirli gazdır
Fenol:Dezenfektan olarak kullanılır
Siyanür:Öldürücü zehirdir
DDT:Yasaklanmış bir böcek zehiridir
Ethyl Furote:Hayvanlarda öldürücüdür.
Kurşun:Yüksek miktarda alınırsa zehirlidir.
Methoprene:Böcek zehiridir.
Metanol:Roket yakıtıdır.
Naftalin:Güve ilacında bulunur.
Toluene:Endüstriel çözücüdür
SİGARA İÇMENİN KANSER OLUŞUMUNU KOLAYLAŞTIRMA DIŞINDA DA ZARARLARI VARMIDIR?
a.Sigara akciğerde kronik bronşitin en önemli etkenidir.Özellikle gelişmiş ülkelerde kalp krizi,kanser ve felçden sonra en önemli 4.ölüm nedenidir.Öksürük,balgam ve nefes darlığı en önemli bulgulardır.
b.Kan basıncını yükseltir ,damar sertliği eğilimini artırır ve koroner kalp hastalığı eğilimini güçlendirir.İnfarktüs gelişme riskini 2.5 kat artırır
c.Şeker hastalığı gelişimini artırır.Şekere bağlı göz ,böbrek ve sinir sorunlarının gelişme ihtimalini güçlendirir.
d.Beyin kanaması ve felç riskini 2-3 misli artırır.Bunama gelişimini hızlandırır.
e.Pıhtılaşma eğilimini artırır
f.Kan yağlarını yükselterek damar sertliği ihtimalini artırır.
g.Ülser oluşumunu kolaylaştırır.Reflü oluşumunu hızlandırır.
Böbrek hastalıklarının ilerleme hızını artırır
h.Kemik erimesini hızlandırır,ileri yaşta kalça kırılması eğilimi artar
i.Akciğer fonksiyonlarını bozduğu için günlük aktivite ve sportif aktivite sırasında performansı düşürür
j.Erkekte sperm sayısını azaltır ve cinsel performansı azaltır
Kadında adet düzensizlikleri,infertilite,düşük,erken menapoz riskini artırır
k.Gebede prematür doğum,düşük doğum ağırlığı,rahimiçi gelişme geriliği,ani bebek ölümü,doğumsal anomalilere neden olur.
l.Orta kulak iltihabı ,sinüzit ve larenjit oluşum sıklığını artırır.
m.Ciltte kırışıklıkları artırır,yara iyileşmesini geciktirir.
Düşük nikotinli sigara içiminin daha az zararlı olduğuna ilişkin varsayımların da geçerli olduğunu söylemek güçtür.Bu tür sigaralar daha az nikotin içerirler,ancak diğer zehirler açısından light olmayan sigaralardan farkları yoktur.Öte yandan light sigara içen içiciler kandaki alıştıkları nikotin düzeyine ulaşmak için dumanı daha sık ve derin içlerine çekerler ve karbonmonoksid ve diğer zehirlerin kandaki konsantrasyonları artar.Sonuç olarak bu kişiler sigaranın olumsuz etkilerine karşı daha korumalı değillerdir.
SİGARA SİZİN İÇİN ZARARLI,PEKİ YA YAKINLARINIZ İÇİN !
Sigarayı bırakmak sizin sağlığınızda önemli düzelmeler sağlar.Ek olarak çevrenizdekiler içinde düzelmeler izlenir.Sigara içen kişilerin çevresindeki kişilerde sigara dumanındaki maddeleri solur.İkinci el sigara içimi , pasif sigara içimi ya da gönülsüz sigara içimi olarak adlandırılan bu durumda;
• Çocuklar ortalama günde 5 sigara içmiş olmaktadır
• Bebekler hastaneye 3 kat daha fazla başvurmaktadır
• Ani bebek ölümü riski 2.5 kat artmaktadır
• Bebeklerde kolik tarzı karın ağrısı 2 kat artmaktadır
• Çocuklarda astım ve solunumsal infeksiyon riski 2 kat artmaktadır
• Çocuklarda akciğer kanseri kronik bronşit sıklığı artmaktadır
• Türkiye’de her yıl 1500 bebek pasif içicilik nedeni ile ölmektedir
• Kocası sigara içen kadınlarda akciğer kanser ile ölüm 2-3 kat artmaktadır
İkinci el sigara içimi tam olarak kanserojen olarak tanımlanmıştır.
SİGARADAN NEDEN ZOR VAZGEÇİLİR?
Sigara içme veya dumanının inhalasyonu zamanla kişide kuvvetli psişik ve zayıf fiziksel bağımlılık oluşturur. Bağımlılık kişinin madde alımı üzerindeki kontrolünü kaybetmesini ifade eder Farmakolojik kanıtlar tütünde esas bağımlılık yapan maddenin nikotin olduğunu göstermişlerdir. Sigaradaki nikotinin bağımlılıktan sorumlu tutulma nedenleri arasında psikoaktif oluşu ve pozitif pekiştirici (keyif verici) etkisi, sigara dışı yollarla uygulanan nikotinin de bağımlılık yapması ve nikotini azaltılmış sigaraların rağbet görmemesi sayılabilir
Sigaranın ilk nefesini soluduktan yaklaşık 10 saniye sonra nikotin beyne ulaşır ve kanda endorfin miktarını arttırır. Endorfin beyin tarafından üretilen mutluluk ve rahatlık veren bir proteindir. Böylece kişi kendini keyifli, rahat hisseder. Konsantrasyon yeteneğinde artma, sakinleşme, hissedilir. Nikotin böbreklerden atılır. Kandaki nikotin düzeyi azaldıkça bu duyguları tekrar yaşayabilmek amacıyla vücut tekrar nikotin ister ve böylece bağımlılık gelişir.
Bir çok kişi tarafından sigarayı bırakmak isteyenlerin girişimlerinin başarısızlıkla sonuçlanması 'iradesizlik' olarak algılansa da bu, aslında nikotin bağımlılığından kaynaklanmaktadır. Yapılan araştırmalar nikotin bağımlılığının alkol, eroin ve kokain bağımlılığı kadar güçlü bir bağımlılık türü olduğunu kanıtlıyor.
Nikotin yoksunluğu şu bulgulara neden olabilir;
n Sıkıntı hissi
n Sinir bozukluğu, kızgınlık
n Hassasiyet
n Uyuma güçlüğü
n Konsantrasyon bozukluğu
n Baş ağrısı
n Yorgunluk
n İştah artışı
Belirtileri birkaç saatte başlar, 2-3 günde en yüksek düzeye ulaşarak genellikle 3-4 haftada sona erer.Sigara bırakma denemelerinde nikotin yoksunluğunun yoğun hissedildiği dönemlerde dışarıdan nikotin içeren ürünler vermek sorunun daha kolay halledilmesini sağlayabilir.
Şimdi şu 3 soruyu kendinize sorunuz?
1.Sigarayı bırakmayı gerçekten istiyormuyum?
2.Günlük yaşam biçimimde bazı değişiklikler yapmaya hazırmıyım?
3.Sigarayı bıraktıktan sonra yaşayacağım geçici sıkıntılar ile baş etmeye hazırmıyım?
Cevaplarınız evet ise ….TEBRİKLER …Yola devam edebilirsiniz
SİGARAYA NE KADAR BAĞIMLISINIZ?
Nikotine ne kadar bağımlı olduğunuzu Fagerström Testi ile anlayabilirsiniz?Soruları cevaplayıp,toplam puanınızı hesaplayınız.
1-Günde ne kadar sigara içiyorsunuz?
a.En çok 10 tane 0 puan
b.11-20 tane 1 puan
c.21-30 tane 2 puan
d.31 tane 3 puan
2-Uyandıktan sonra ilk sigarayı yakıncaya kadar geçen süre nedir ?
a.En çok 5 dakika 3 puan
b.6-30 dakika 2 puan
c.31-60 dakika 1 puan
d.60 dakikadan fazla 0 puan
3.Sigara içilmesi yasak olan sinema, kitaplık gibi yerlerde bu yasağa uymakta zorlanıyor musunuz ?
a.Evet 1 puan
b.Hayır 0 puan
4-En fazla vazgeçmek istemediğiniz sigara hangisidir?
a)Günün ilk sigarası 1 puan
b)Diğer herhangi biri 0 puan
5-Sigarayı uyandıktan sonraki ilk saatlerde, daha sonraki saatlere kıyasla daha sık içiyor musunuz?
a)Evet 1 puan
b)Hayır 0 puan
6-Günün çok büyük bir bölümünü yatakta geçirmenize neden olacak kadar ağır hasta olsanız, yine de sigara içer misiniz?
a)Evet 1 puan
b)Hayır 0 puan
Fagerström Testinin Sonuçlarının Yorumu
|
Toplam Puan |
Bağımlılık düzeyi |
|
0-2 |
Çok az |
|
3-4 |
Az |
|
5 |
Orta |
|
6-7 |
Yüksek |
|
8-10 |
Çok yüksek |
4 ve altında puan almışsanız ,sizdeki sigara içme davranışının nikotine yönelik açlıktan daha çok ruhsal ve davranışsal faktörlerden kaynaklandığı söylenebilir.Ancak nikotin bağımlılığının hafif derece olması sigara ile ilişkili bir sorun olmadığı anlamına gelmez.Dudak tiryakisi olarak tanımlananlar genellikle bu gruptadır
8-10 puan alınması nikotin bağımlılığının çok şiddetli olduğunun ifadesidir.Sigaranın bırakılması sürecinde sıklıkla profesyonel destek ile ilaç desteği gerektirirler.
NEDEN SİGARA İÇİYORSUNUZ?
Aşağıda insanların neden sigara içtiklerini açıklayan bazı ifadeler yer almaktadır.Sigara içtiğiniz zamanlarda sizin için bu ifadelerden hangisi,ne derecede geçerli?
En uygun numarayı daire içine alın.
ÖNEMLİ:HER SORUYU MUTLAKA CEVAPLANDIRIN
5:Her zaman 4:Sık sık 3:Bazen 2:Nadiren 1.Asla
|
A.Kendmi yatıştırmak için sigara içiyorum |
5 4 3 2 1 |
|
B.Sigarayı elimde tutmak,sigaradan aldığım zevkin bir bölümü |
5 4 3 2 1 |
|
C.Sigara içmek hoş ve rahatlatıcı |
5 4 3 2 1 |
|
D.Bir şeye öfkelenince sigara içiyorum |
5 4 3 2 1 |
|
E.Sigarasız kaldığım zaman ,bulana kadar neredeyse hiç dayanamıyorum |
5 4 3 2 1 |
|
F.Sigarayı otomatik olarak,adeta farkında olmaksızın yakıyorum |
5 4 3 2 1 |
|
G.Sigarayı kendimi uyarmak ve canlanmak için içiyorum |
5 4 3 2 1 |
|
H.Sigarayı yakana kadar yaptıklarım,sigara içmekten aldığım zevkin bir bölümünü oluşturuyor |
5 4 3 2 1 |
|
I.Sigara içmekten hoşlanıyorum |
5 4 3 2 1 |
|
J.Kendimi rahatsız hissettiğimde veya canım bir şeye sıkıldığında hemen sigaraya sarılıyorum |
5 4 3 2 1 |
|
K.Sigara içmediğim anlarda bu beni devamlı rahatsız ediyor,aklımda devamlı sigara içmek var |
5 4 3 2 1 |
|
L.Kül tablasında yanmakta olan bir diğerinin varlığından haberdar olmaksızın yeni bir sigara yakıyorum |
5 4 3 2 1 |
|
M.Sigarayı beni” hafifletmesi” için içiyorum |
5 4 3 2 1 |
|
N.Sigara içtiğimde dışarıya verdiğim dumanı seyretmek,sigaradan aldığım zevkin bir bölümü |
5 4 3 2 1 |
|
O.Sigarayı en çok rahat ve gevşek olduğum zaman içmek istiyorum |
5 4 3 2 1 |
|
P.Kendimi kederli hissettiğimde veya üzüzntülerimden ,sıkıntılarımdan uzaklaşmak istediğimde bir sigara yakıyorum |
5 4 3 2 1 |
|
Q.Bir süre içmezsem,gerçektende buna büyük ihtiyaç duyuyorum |
5 4 3 2 1 |
|
R.Dudaklarımın arasına bir sigara sıkıştırıyor ve onu orada tutuyorum |
5 4 3 2 1 |
DEĞERLENDİRME
A( )+G ( )+M ( )=Uyarıcı etki
B( )+H ( )+N ( )=Sigarayı elinizde tutmak
(Sigara içme jestinden hoşlanmak)
C( )+I ( )+O ( )=Hoşnutluk ,rahatlama
D( )+J( )+P ( ) = Gerilimin azaltılması
E( )+K ( )+Q ( )=Bağımlılık
F( )+L ( )+R ( )=Sonradan edinilmiş otomatik davranış
Her bir durum için 11 ve üzerindeki puanlar o faktörün önem taşıdığını gösterir.
SİGARA NASIL BIRAKILMALIDIR?
Hekimin Desteği :Hekimlerin telkin, öneri ve desteklerinin birçok sigara içen hastayı sigarayı bırakma konusunda motive ettiği, hastalara cesaret vererek bırakmayı denemesini sağladığı bilinmektedir. Özellikle birinci basamakta çalışan hekimlerin sigara bırakma konusunda duyarlı olmaları çok önemlidir. Hekimlerin yönlendirdiği ve olguların en az altı ay izlendiği 28 sigara bıraktırma programının analizinde hekimlerin yalnızca hastaya sigarayı bırakmasını öğütlediği 15 programın ortalama başarısı %5 (%3-%13), hekimlerin hastaya sigaranın bırakılması için yoğun destek verdiği 13 programın ortalama başarısı %29 (%13- %40) olarak saptanmıştır. Hamilelerin, akciğer ve kalp hastalığı olan kişilerin hekimlerin yönlendirmesi ile sigarayı bırakma oranları diğer olgulara göre daha yüksektir. Hamilelerde bu oran %1-35 arasında değişmektedir. Hekimlerin desteği ile sigaranın bırakılma oranının akciğer hastalarında %10- 76 (ortalama bir yıl bırakmış kalma oranı %31.5), kalp hastalarında %11-73, (ortalama bir yıl bırakmış kalma oranı %43) olarak bulunmuştur . Ani ölüm ya da yakın bir zamanda ölüm korkusu sigaranın bırakılması güçlü biçimde motive eder. Yakın zamanda infarktüs geçirmiş olguların hekimin desteği ile sigarayı bırakma oranı %60'a kadar yükselmektedir.
SİGARA BIRAKMA EVRELERİ
Sigaranın bırakılması sırasında kişilerin geçirdiği dört dönem vardır . Bunlar:
1) Düşünce öncesi; kişinin sigarayı bırakmayı çok düşünmediği dönem,
2)Düşünme; kişinin sigarayı bırakmayı ciddi olarak düşündüğü ve planladığı dönem,
3)Hareket; kişinin sigarayı bırakmayı denediği ve bırakmaya çalıştığı dönem,
4)Bırakmış kalma; kişinin sigara içmeyi bıraktıktan sonra yeniden içmekten kaçınması ve bırakmış kalmasıdır.
Bütün bu dönemlerde profesyonel desteğinin sigaranın bırakılması konusunda çok önemli olduğu düşünülür. Hekim sigarayı bırakmayı düşünmeyen hastasını, bırakması açısından uyararak bu konuyu ciddi olarak düşünme yönünde motive edebilir. Sigarayı bırakmaya hazır ve kararlı olan bir hastaya ise hekim sigarayı bırakma teknikleri ve programları hakkında bilgi vererek destek olabilir. Yani hekimin sigaranın bırakılmasındaki temel desteği bu konuda motivasyonu olmayan hastayı, bırakma konusunda motive etmek, bırakmaya hazır olan hastaya ise bu konuda destek vermek, bırakma yöntemlerini öğretmek ve tıbbi tedavi vermektir. Hekimlerin bu konudaki desteği dört aşamada değerlendirilebilir: Sorgulama, öneri, tedavi ve izleme .
Sorgulama; Hekim, her klinik görüşmede hastaya sigara içip içmediğini, ne kadar içtiğini, bırakmayı düşünüp düşünmediğini, daha önceki bırakma deneyimlerini sorar ve nikotin bağımlılığının derecesini belirler.
Öneri; Hekim çok net ve anlaşılır bir dille hastaya sigarayı bırakmasını önerir. Bu önerinin hastanın motivasyonunu güçlendirmesi için sigaranın zararları, kişisel risk etmenleri, sigarayı bırakmasının kendisine ve ailesine getireceği yararlar vurgulanabilir.
Tedavi; Bu aşamada hekim sigarayı bırakmak isteyen hastasına bırakma yöntemlerinden birini önerir. Birçok hasta kendi başına bırakabildiği gibi, diğer yöntemlerden de (farmakolojik tedavi, grup psikoterapileri, vb) yararlanılabilir. Hasta ile birlikte sigarayı bırakma tarihine karar verilir. Sigarayı bırakırken hastaya yardımcı olacak bu konuda yaşayabileceği sorunları açıklayan broşür, kitap, vb verilebilir.
İzleme; Bu dönemde hekim sigarayı bırakan hastasını belirli aralıklarla görmek üzere kontrole çağırır. Kontrol sıklığı programlar arasında farklılıklar gösterebilir Genel olarak sigaranın bırakılmasından sonra ilk 7-14 günde bir kontrol,daha sonra ayda bir 3-4 kontrol,daha sonrada 3 ayda bir 3-4 kontrol uygun olabilir.İlk yıl içinde hastanın izlenmesi mektup göndermek ya da telefon görüşmeleri ile de sıklaştırılabilir. İzleme döneminde hastanın sigarayı bırakmış kalma durumu, motivasyonun sürekliliği, yeniden başlama (relaps) eğilimi değerlendirilir. Genellikle relapslar, sigara içmenin bırakıldığı ilk haftalar içinde olmaktadır. Sigarayı bırakan kişi ilk iki kontrolüne kadar sigara içmemişse bırakmış kalma olasılığı yüksektir. Ancak relapslar başarısızlık olarak değerlendirilmemeli ve yeniden bırakma yönünde kişi motive edilmelidir.
Sigara bırakma tekniği açısından bakıldığında sigaranın azaltılarak değil saptanmış sigarayı bırakma gününde aniden bırakılmasında başarı şansının çok daha yüksek olduğu düşünülür. Birdenbire bırakanların yeniden başlama eğilimi, azaltarak bırakanlara göre daha azdır.
SİGARA BIRAKILINCA NE OLUR?
Sigarayı bırakma bir kişinin yaşamı boyunca verebileceği en önemli karardır.Sigara bırakıldıktan ;
20 dakika sonra nikotinin çoğu beyni terk eder,kan basıncı ve nabız normale döner.
8 saat sonra karbonmonoksid düzeyi normale iner,kan basıncı düşer,oksijen düzeyi normale gelir.
24 saat sonra kalp krizi riski azalmaya başlar.
2 gün sonra tat ve koku duyusu normale gelir.
2 hafta sonra akciğerler daha iyi çalışmaya başlar.
1 ay sonra nefes darlığı önemli ölçüde düzelir
1 yıl sonra kalp hastalığı riski yarıya iner.
5 yıl sonra ağıziçi kanser ve akciğer kanseri riski yarıya iner.
5-15 yıl sonra felç riski sigara içmeyenler ile aynı düzeye iner
15 yıl sonra kalp hastalığı riski sigara içmeyenler ile aynı düzeye iner
SİZ NİÇİN SİGARAYI BIRAKMAK İSTİYORSUNUZ?
1)……………………………………………………………………
2)……………………………………………………………………
3)……………………………………………………………………
4)……………………………………………………………………
5)……………………………………………………………………
6)……………………………………………………………………
7)……………………………………………………………………
8)……………………………………………………………………
SİGARAYI BIRAKMANIN YAYGIN NEDENLERİ
Sağlığımı korumak
İyi fizik kondüsyon
Güzel kokular ve yemek tatlarını hissetmek
Para biriktirmek
Cildimin güzelleşmesi
Yakınlarımı memnun etmek
Tütün kokusundan kurtulmak
Çocuklarıma daha iyi örnek olacağım
Evimde yangın olasılığı azalacak
SİGARA BIRAKMA MOTİVASYONUNUZU BELİRLEYİN
1.Eğer kolaylıkla yapabilseydiniz sigarayı bırakmak istermiydiniz?
Hayır (0) Evet(1)
2.Gerçekten sigarayı bırakmak istiyormusunuz?
Hiç (0) Biraz(1) Orta derecede (2) Çok(3)
3.Önümüzdeki 2 hafta içerisinde sigarayı bırakmayı düşünüyormusunuz?
Hayır(0) Belki(1) Büyük olasılıkla(2) Kesinlikle(3)
4.6 ay süresince ‘’sigarayı bırakmış bir kişi ‘’olacağınızı düşünüyormusunuz?
Hayır(0) Belki(1) Büyük olasılıkla(2) Kesinlikle(3)
9-10 İyi motivasyon
6-8 Orta motivasyon
0-8 Zayıf motivasyon
SİGARAYI BIRAKMA MOTİVASYONU-HANGİ AŞAMADASINIZ?
1.Sizin için sigarayı bırakmak önemlimidir?
Çok önemli (5) Biraz önemli (3) Az önemli veya hiç önemi yok(1)
2.Sigarayı bırakma kararınızda başkalarının etkisi nedir?
Zayıf veya hiç (5) Orta(3) Büyük(1)
3.Eğer sigarayı bırakmayı deneseniz kendinize ne kadar başarı şansı verirdiniz?
Çok(5) Orta(3) Şüpheli(1)
12-15: Eylem
7-11:Hazırlanma-Eylem
6 ve altında:Kararsız,zayıf başarı şansı
SİGARAYI BIRAKMA GÜNÜ
Sigara bırakma günü genellikle bırakma kararını izleyen 3-4 hafta içerisinde bir gün olmalıdır.Bu gün özel bir güne(doğum günü,yılbaşı,evlilik yıldönümü gibi) de denk getirilebilir.Belirlenen günden önce sigara bırakılmaz.
SİGARA BIRAKMA GÜNÜNÜZÜ İŞARETLEYİN
SİGARAYI BIRAKMADAN ÖNCEKİ 7 GÜNDE YAPILACAKLAR
1.Yaparken genelde sigara içtiğiniz rutin şeyleri değiştirin
Farklı bir yoldan işe gidin
Farklı bir müzik yada radyo istasyonu dinleyin
Sabah aktivitelerinin sırasını değiştirin
2.Evinizi temizleyerek sigara içmekle ilgili her şeyden kurtulun
3.Elbiselerinizi yıkayın veya kuru temizlemeye verin
4.Arabanızı temizletip sigara kokusunu unutturmak için güzel bir koku yerleştirin
5.Bol su içmeye başlayın
6.Çay,kahve,alkol veya benzeri sigarayı içme isteği yaratacak içecekler ile sigara içmeyiniz.
7.Normalde sigara içmediğiniz bir yerde sigara için
8.İçtiğiniz sigara markasını değiştirin ve sevmediğiniz bir markayı içmeye başlayın
9.İçtiğiniz sigaraları kül tablasında biriktirin,kokusu ve görüntüsü sigaradan uzaklaşmanıza yardımcı olabilir
10.Sigarayı normalde kullanmadığınız elinizle tutun
11.Kahvaltı ve yemeğin hemen sonrasında sigara içiyorsanız,bunu geciktirin.
12.Her sigaranın yaşamınızdan yaklaşık 10 dakika çaldığını düşünün,ayda 3 günün yaşamınızdan eksildiğini düşünün
13.Sürekli tek başına sigara içmeye çalışın
14.Normalde sigaraya harcayacağınız parayı biriktirmek için bir kumbara alın
15.Şekerli gıdalar veya cips gibi şeyler almaktan kaçının;onların yerine daha az kalorili şeyler stoklayın
16.Sigara içme kararınızı yakınlarınızla ve sevdiklerinizle paylaşın ve destek isteyin,mümkünse en az bir arkadaşınızında sizinle birlikte sigarayı bırakmasını sağlayın
BÜYÜK GÜN GELDİ…….Hayatınızın en önemli kararlarından birini verdiğinizin farkındamısınız?
SİGARAYI BIRAKMA GÜNÜ
SİGARAYI BIRAKMA SÖZLEŞMESİ
Ben…………………………………….…….
Sigarayı bırakmanın yaşamımda vereceğim en kritik kararlardan biri olduğunu biliyorum……………………….tarihinden başlayarak sigara içmemeyi taahhüt ediyorum.
Tarih:………………………….…
Tanık:………………………………
SİGARA BIRAKMA GÜNÜ YAPILACAKLAR
Sigarayı bırakma günü olarak özel günler şeçilebilir.Doğum günü,yılbaşı,ayın ilk günü,evlilik yıldönümü gibi.Sigarayı bırakma gününüzü tüm sevdiklerinizle paylaşın ve destek isteyin.Bırakma gününde önceki gün eğer azaltaral kesmiyor iseniz çok sayıda sigara içerek tiksinme duygusunun oluşmasını sağlayabilirsiniz.
Sigarayı bırakma gününde;
1.Sigarayı,çakmağı ve kibritleri çevreden uzaklaştırın
2.Kül tablalarını kaldırın
3.Mümkünse dişlerinizi temizlettirin
4.Kendinize ve yakınlarına alabileceğiniz şeylerin listesini yapın
5.Meşgul olun.Sinemaya gitmek,egzersiz yapmak,uzun yürüyüşler yapmak,bisiklete binmek gibi aktiviteler planlayın
6.Arkadaş ve akrabalarınıza sigarayı bıraktığınızı açıklayın
7.Kendinizi özel bir şey ile kutlayın.Kendinizi ödüllendirin
SİGARA BIRAKMA PROGRAMLARINDA İLAÇ TEDAVİ YAKLAŞIMLARI
NİKOTİN YERİNE KOYMA TEDAVİSİ
Sigara bırakıldıktan sonra nikotin yoksunluğuna bağlı fizik bulguların giderilmesi amacı ile bir süre sigara dışı kaynaklardan vucuda nikotin ürünleri verilmesi sigarayı bırakma programlarının temel taşlarındandır.Bu uygulamanın erken dönem sigarayı bırakma bulgularını yatıştırmakta kullanılan geçici bir tedavi yöntemi olduğu unutulmamalıdır.Nikotin bantı uygulaması şüphesiz nikotin yoksunluğu bulgularını hafifletir ancak tamamen ortadan kaldırmaz.Uygulama süresi genellikle 8-12 hafta civarındadır.
Nikotin ürünleri vucuda yapıştırılan bantlar,sakız ,burun spreyi yada inhaler biçiminde olabilir.Bu ürünlerin etkinliklerinin benzer olduğu varsayılabilir.Nikotin içeren ürünleri kullanmaya başlandığında kesinlikle sigara içilmemelidir.Bu durumda sigaranın sağlayacağı ek nikotin ile birlikte nikotin fazlalığı bulguları ortaya çıkabilir. NRT’de kullanılan nikotin dozu sigara içimiyle alınan dozdan daha düşüktür.Değişik nikotin formlarında ulaşılan kandaki en fazla nikotin düzeyi 6-12 mg/dl düzeylerinde iken, sigara içiminden sonra ulaşılan değer 35 mg/dl (20-50 mg/dl) düzeylerindedir.
Nikotin içeren ürünlerin şu durumda kullanımları önerilmez;
1.Gebelik ve emzirme
2.Son 1 ayda geçirilmiş infarktüs yada şiddetli koroner arter hastalığı(!)
3.Ülser hastalığı
4.Kronik deri hastalığı(egzemayada dermatit)
5.Günde 10 sigaradan az sigara içenler
Nikotin Bant
Nikotin bantları bütün dünyada en yaygın kullanılan nikotin yerine koyma tedavi türüdür.Vucudun boyunla bel arasındaki kılsız bir bölgesine her sabah yapıştırılır.Yapıştırma sırasında bant üzerine 10 saniye kadar bastırılmalıdır.Kullanılan bir alana bir hafta boyunca yeni bant yapıştırılmaması gereklidir.Banyo yada yüzme sırasında yerinde bırakılabilir.Düşer ise değiştirilir.Piyasada kullanılan bantlar 24 saatte 21 mg,14 mg yada 7 mg nikotin salacak biçimde üretilmiştir.Genellikle en yüksek dozdan başlanarak ,doz giderek azaltılır.21 mg 4 hafta ,14 mg iki hafta,7 mg iki hafta biçimindeki uygulama yaygın kabul gören uygulamadır.Ciltte hafif tahriş ve kaşınma hissi yaratabilir.
Nikotin sakızı
İlaç formunda bir sakızdır.Sakız içerdiği küçük miktarda nikotini çiğneme sırasında salar.Bu nikotin ağızdan emilerek kana geçer ve vucuda dağılır.Sakızlar genellikle 2-4 mg/adet nikotin içerecek biçimde üretilmiştir.Günlük tüketilebilecek miktar hekimce belirlenir.Daha ağır sigara içicilerin 4 mg’lık ürünleri kullanması önerilir.Genel olarak önerilen tüketim 48-96 mg/gün nikotin içerecek kadar sakız tüketmektir.Nikotin sakızı çiğnemeden önce ve sonra 15 dakika süre ile asidik içecekler içilmemelidir.Nikotin içeren sakızların doğru tüketimi son derece kritik önem taşır;
a.Bir adet sakız tek bir kerede kullanılır
b.Ağızda keskin bir tat alınıncaya kadar çok yavaş çiğnenmeli,keskin acı biber tadı alındığında sakız yanak ile dişler arasında hareketsiz tutulmalıdır.Acı biber tadı geçtiğinde yeniden çiğnemeye geçilmeli,bu süreç yaklaşık yarım saatlik süre ile ağzın değişik yerlerinde tekrarlanmalıdır.
Nikotin burun spreyi yada nefes açıcısı(inhaler)
Reçete ile doktor kontrolünde 3-6 ay süre ile kullanılabilirler.Kullanımları henüz bant ve sakız düzeyinde yaygınlaşmış değildir.Burun spreyi 8-40 sprey sıkımı/gün ,inhaler ise 6-16 kartuş /gün biçiminde kullanılır.
Nikotin içeren ürünlerin kullanımı sakıncalımıdır?
Birlikte sigara kullanmamak üzere nikotin içeren ürünlerin kullanımında sakınca yoktur.Bu ürünler sigaranın içerdiği zehirleri içermezler.Sigara içicisinin sigaradan aldığından çok daha az miktarda nikotini hastaya sağlarlar.Tekrarlamak gerekir ise bu ürünlerin erken dönemde destek amacı ile kullanıldığı ve asıl olanın davranış kalıplarını değiştirmek olduğu unutulmamalıdır.
NİKOTİN İÇERMEYEN ÜRÜNLER
Buprionon hidroklorid:Aslında bir antidepresif üründür.Beyinde nikotinin yarattığı kimyasal etkileri yaratır.Böylece sigara içilmediği halde sigara içilmiş duygusu verir.İlk 3 gün sabahları bir tane ,daha sonra sabah ve akşam bir tablet kullanılır.İlacının kanda etkili düzeye çıkması için genellikle 1-2 hafta gerektiği için sigara bırakılmadan 1-2 hafta önce ilacın başlanması uygun olur.Reçete ile satılır.Hekim gözetiminde kullanılır.Genellikle 7-12 hafta süre ile kullanılır.Şu özelliğe sahip hastalarda kullanımı önerilmez;
A.Hamile yada emziren kadınlar
B.Geçmişte sürekli bulantı ve beslenme bozukluğu olanlar
C.Başka depresyon ilacı kullananlar
D.Sara nöbeti geçiren hastalar
Özellikle sigarayı bıraktıktan sonra kilo alımı var ise bu durumda tercih edilebilir.İki doz arasında en az 8 saat olmalıdır.Uykusuzluk yan etkisi nedeni ile ikinci doz akşam erken saatlerde alınmalıdır.
Doktorunuz uygun görür ise nikotin içeren ürünler ile birlikte de kullanılır.
Varenicline:Beyinde nikotinin bağlandığı alanlara bağlanarak nikotin benzeri etkiler daha hafif biçimde yaratır.Amerika ve Avrupa’da klinik kullanıma girmiş olup,önümüzdeki yıllarda ülkemizde de ulaşılabilecek bir üründür. İlk 3 gün 0.5 mg/gün,daha sonraki 4 gün sabah ve akşam 0.5 mg biçiminde kullanılır.İlk 7 günden sonra doz sabah 1 mg ve akşam 1 mg olacak biçimde artırılabilir.İlaç genellikle sigarayı bırakma gününden 7 gün önce başlanmalıdır.Tedavi süresi genellikle 12 haftadır.
En önemli yan etki bulantıdır.Bulantı dozun azaltılmasını gerektirebilirNikotin içeren ürünler ile kullanıldığında ilacı kullanabilme oranı düşebilir.Nikotin içermeyen ürünler ile birlikte kullanımı konusunda yeterince bilgi yoktur.
Klonidin ve nortriptilin:Hekim gözetiminde kullanılabilecek ikinci basamak ilaçlardır.
Alternatif yöntemler
Hipnoz ve akapunturun ve diğer alternatif yöntemlerin sigara bırakma programlarındaki yeri net olarak saptanmış değildir.Kişinin özel bir yöntem ile kişisel efor harcamaksızın sigarayı birdenbire zahmetsiz biçimde bırakmasının genellikle mümkün olmadığı düşünülür.
SİGARAYI BIRAKTIKTAN HEMEN SONRA YAPILACAKLAR
1.Ev ve işyerinizde temiz ve havadar bir çevre düzenleyin ,çiçekler alın
2.Zamanınızı sigara içilmeyen yerlerde geçirin
3.İçtiğiniz su ve meyve suyu miktarını artırın
4.Alkol,kahve ve çaydan kaçının
5.Elinizde bir şey olmasını özlüyor iseniz kalem yada benzeri bir şey ile oynayın
6.Dudaklarınızda bir şey olmasını özlüyorsanız kürdan yada sahte sigaradan yararlanabilirsiniz
SİGARAYI BIRAKTIKTAN SONRA YENİDEN BAŞLAMAYI KOLAYLAŞTIRAN TUZAK DÜŞÜNCELER
A-ÇOK FAZLA STRES ALTINDAYIM,SİGARA BENİ RAHATLATACAK
Vucudunuz nikotine alışık,Bu nedenle vucudunuza nikotin girince doğal olarak rahatlık hissedeceksiniz.Ancak nikotin gerçekte bir uyarıcı maddedir.Kalp hızını ve adrenalin düzeyini artırır.Sigarayı bıraktıktan birkaç hafta bu durum genellikle yatışır.
B-SİGARA İÇMEK BENİ İŞİMDE DAHA VERİMLİ YAPIYOR.
Konsantrasyon zorluğu sigarayı bırakmanın erken döneminde izlenebilir.Ancak sigara içme beynin oksijen düzeyini azaltır
C-KONTROLLÜ BİR ŞEKİLDE İÇEBİLİRİM
Sigarayı bırakmanın erken dönemde kontrollü içmek yararlı olabilir.Ancak birkez bıraktıktan sonra yeniden kontrollü içmeye başlamak yeniden eski günlere dönülmesine neden olabilir.
D-LIGHT SİGARA İÇEREK TEHLİKELERİ AZALTABİLİYORUM
Light sigaralar genel anlamda daha az nikotin içermekle birlikte diğer kimyasallar açısından bir avantaj yaratmazlar.Öte yandan pek çok kişi bunları içerken sayıyı daha yüksek tutma eğilimine girebilir.Light sigara içimi genel anlamda nikotin azaltma stratejisi olarak işe yarayabilir.Ancak şüphesiz asıl hedef hiç sigara içmemek olmalıdır.
E-SİGARAYI BIRAKMAK İÇİN GÜÇLÜ BİR İRADEYE SAHİP DEĞİLİM
Sigarayı bırakmak zor olabilir ancak imkansız değildir.Heryıl pek çok kişi bunu başarabilmektedir.
F-BAZEN DİRENEMEYECEĞİM KADAR GÜÇLÜ BİR SİGARA İÇME İSTEĞİ DUYUYORUM
Bu yakınmalar 1-2 hafta sonra yatışma eğilimindedir. Vucudunuz sigarada bulunan nikotine bağımlıdır ve içtiğiniz sigarada bulunan nikotin beyninize ulaştığı için rahatlıyorsunuz.Sigarayı bıraktıktan sonraki 1-2 haftalık dönemde yaşayacağınız nikotin eksikliği için doktorunuz size gerekirse bu eksikliği giderecek nikotin içeren bant yada çiğneme tabletleri yada sakız desteği sağlayacaktır.Sigara içme ihtiyacığınızın doğduğu anlarda sigara içmek yerine ;
Bir şeyler yiyin!
Düşük kalorili çerezler,meyveler,sebzeler
Dikkatinizi dağıtın!
Islık çalın,şarkı söyleyin,duş yapın,bir arkadaşınıza telefon
edin,dantel örün,yapbozu tamamlayın,film seyredin,gazete
okuyun,ip atlayın,çocuğunuz yada hayvanınızla oynayın,kağıt
yırtın
Analiz edin!
Sigaraya can sıkıntısına katlanmanın bir ödülü olarak mı
yada bir yoğunlaşma periyotunu genişletmek için mi gerek
duyduğunuzu düşünün
Harekete geçin!
Kalkın ve yürüyüşe çıkın,su için,gevşeme egzersizleri yapın.
Gerinin,esneyin,dizlerinize kadar eğilip ayak parmaklarınıza
dokunun ,omuzlarınızı sallayın.Önce 200 daha sonra 250’ye
kadar sayın,araba sürün
Düşünün!
Bırakmayı bir sevgi eylemi olarak düşünün-hakkında dikkatli
olmanız gereken şeyler için.O kendinize bir armağandır da.Niçin bıraktığınızı hatırlayın,kendi kendinize bu sigarayı içmenin neyi çözeceğini tartışın.Kendi kendinize sigara içmenin iyi bir seçenek olmadığını düşünün
G-BIRAKMAMA KARŞIN BİR SİGARA İÇTİM VE YIKILDIM
Bir yada birkaç sigara içmek olabilir ve yıkılmanız gerekmez.Sizi sigara içmeye tetikleyen durumları belirleyin ve bunlarla başa çıkmaya çalışın.Yeniden hatadan ders alarak kararlılıkla yola devam edin,pes etmeyin.Unutmayınız ki,sigarayı kesin olarak bırakanların % 70’birkaç kez tökezlemişlerdir.
H-ÇOK FAZLA KİLO ALMAKTAN KORKUYORUM
Birçok insan sigarayı bıraktıktan sonra kilo alır.Bunun nedeni vucudun nikotinsizliğe alışır iken kalorileri daha az yakmasıdır.Sağlıklı beslenmek ve egzersiz bu sorunu hafifletebilir.
I-EŞİM VE ARKADAŞLARIM SİGARA İÇİYOR.BU DURUMDA SİGARAYI BIRAKMAM ZOR OLURDU.
Gerçektende kendileri ile zaman geçirdiğiniz insanlar sigara içiyorlar ise sigaraya son vermek zordur.Eşinize,ev arkadaşınıza ve sigara içen arkadaşlarınıza artık sigarayı bırakmanın sizin için çok önemli olduğunu anlatın.Onlardan çevrenizde sigara içmemelerini ve size sigara tutmamalarını söyleyin.Sigara içmeyen arkadaşlarınızla daha çok bir arada olmaya çalışın.İşyerinizde sigara içilmemesi kampanyası oluşturun.Size sigara ikram edilir ise nasıl hayır diyeceğiniz konusunda hazırlıklı olun.Eğer hayır diyemiyor iseniz,sakın otlanmayın,gidin ve kendi sigaranızı kendiniz satın alın,bu arada belki sigara içme dürtünüz ortad an kalkabilir.
J-YAŞAMIMIZI KISALTAN O KADAR ÇOK RİSK VAR Kİ,SİGARA BUNLARIN YANINDA ÖNEMSİZ KALIYOR.
Çevremizde sağlığımızı tehdit eden pek çok şey olduğu doğrudur.Ancak birey bunların ortadan kaldırılması için elinden geleni yapmalı,öncelikle de bireysel olarak yapabileceklerinden başlamalıdır.Bu anlam da sigaranın bırakılması iyi bir başlangıçtır.
SİGARAYI BIRAKTIRMA İLE İLGİLİ BAZI WEB ADRESLERİ
1.http://www.toraks.org
2. http://www.goguscerrahisi.com
7. http://www.quitsmokingonline.com
9.http://www.americanheart.org
10.http://www.healthtouch.com
11.http://www.nysmokefree.com/
YARARLANILAN KAYNAKLAR
1.Rigotti NA. Treatment of tobacco use and dependence. N Engl J Med 2002;346:506-512
2.Anderson JE, Jorenby DE, Scott WJ, Fiore MC. Treating tobacco use and dependence: An evidence-based clinical practice guideline for tobacco cessation. Chest 2002;121:932-941
3.A clinical Practice guideline for treating tobacco use and dependence. A US Public Health Service Report. JAMA 2000;283:32443254
4.West R, McNeill A, Raw M.Smoking cessation guidelines for health proffessionals: an update. Thorax 2000;55:987-999.
5.Doll R Risk from tobacco and potentials for health gain. Int J Tuberc Lung Dis 1999; 3(2): 90-99
6.European Medical Association Smoking or Health. Guidelines on smoking cessation for general practitioners and other health professionals. Monaldi Arch Chest Dis 1997; 52(3):282-284.
7. Dr.Ahmet Türkcan. Sigarayı bırakma rehberi,Sistem Yayıncılık 2004
8.Fischer EB,Goldfarb TL.7 adımda sigarasız hayat.Phoenix Yayınevi,2001.
9.Emri S.Sigara bırakma yöntemleri.Hacettepe Tıp Dergisi 2002;33(1):10-18.
10.Türkcan A,Çakmak D.Nikotin bağımlılarında nikotin yerine koyma tedavisinin sigara bırakma programını sürdürme üzerine etkisi.
11.Sigarayı bırakıyoruz.Türk Toraks Derneği Eğitim Kitapları Serisi A3.Tütün ve Sağlık Çalışma Grubu.İkinci Baskı,2005.
12.Sigara bırakma tedavisi. Türk Toraks Derneği Eğitim Kitapları Serisi B1.Tütün ve Sağlık Çalışma Grubu.İkinci Baskı,2005.
13.Kültür T,Tozlu M.Sigara bıraktıran kitap,2006.
14.Tür A.Sigaranın Bilimsel Yüzü.Logos Yayıncılık,2004.
